Jeden budynek, dwa trybunały: co się dzieje w Trybunale Konstytucyjnym

Po południu na stronie internetowej Trybunału pojawił się komunikat: prezesowi TK Bogdanowi Święczkowskiemu i wiceprezesowi Bartłomiejowi Sochańskiemu zarządzono przerwę w czynnościach.

Zarządzenie wydała sędzia Anna Korwin-Piotrowska. Sejm wybrał ją w tym roku. Prezydent Nawrocki nie odebrał od niej ślubowania; złożyła je bez jego udziału. Święczkowski nie dopuścił jej do orzekania.

Jako podstawę prawną Korwin-Piotrowska wskazała art. 130 ustawy – Prawo o ustroju sądów powszechnych. Pozwala on prezesowi sądu albo Ministrowi Sprawiedliwości zarządzić natychmiastową przerwę w czynnościach służbowych sędziego, nie dłużej niż na miesiąc, jeżeli sędziego zatrzymano z powodu schwytania na gorącym uczynku popełnienia przestępstwa umyślnego albo jeżeli powaga sądu lub istotne interesy służby wymagają natychmiastowego odsunięcia go od wykonywania obowiązków; jeżeli sędzia pełni funkcję prezesa sądu, zarządzenie przerwy należy wyłącznie do Ministra Sprawiedliwości. Mówiła też o „stanie wyższej konieczności konstytucyjnej”. W uzasadnieniu wskazała, że Święczkowski od 9 kwietnia uniemożliwiał nowo wybranym sędziom orzekanie, arbitralnie przydzielał sprawy i blokował zwołanie Zgromadzenia Ogólnego Sędziów TK. Zgromadzenie zwołała na 3 listopada.

Według rzeczniczki Trybunału Weroniki Ścibor siedmioro sędziów wybranych w tym roku weszło do budynku w asyście funkcjonariuszy Służby Ochrony Państwa (SOP, podległej ministrowi spraw wewnętrznych) – bramą od strony Kancelarii Prezesa Rady Ministrów, a nie od ulicy, gdzie zebrali się protestujący.

Po zgłoszeniu Korwin-Piotrowskiej o zagrożeniu życia i zdrowia sędziów na teren Trybunału weszła policja. Policja przekazała, że funkcjonariusze nie weszli do budynku.

Oficjalne konto Trybunału na platformie X, nadal kontrolowane przez stronę Święczkowskiego, poinformowało, że „nastąpiło bezprawne przejęcie strony internetowej Trybunału Konstytucyjnego”, stwierdziło, że Korwin-Piotrowska nie jest sędzią TK, i napisało, że „wszystkie osoby uczestniczące w niniejszych działaniach popełniają przestępstwo zamachu stanu”.

Przed siedzibą zwolennicy Święczkowskiego przecięli elektronarzędziem łańcuch na bramie. Trzy osoby zatrzymano, gdy przechodziły przez ogrodzenie. Święczkowski opuścił teren Trybunału, mówiąc: „Nie będziemy się tutaj bili z policją, wrócimy z panem prezydentem”.

Minister sprawiedliwości i prokurator generalny Waldemar Żurek złożył pięć wniosków o uchylenie immunitetu – cztery dotyczące Święczkowskiego i jeden dotyczący Sochańskiego – wraz z 50 tomami akt. Odebrała je Korwin-Piotrowska jako sędzia o najdłuższym stażu.

Prezes Prawa i Sprawiedliwości (PiS) Jarosław Kaczyński napisał na platformie X: „Od dzisiaj Polska staje się państwem policyjnym”, a wieczorem przed Trybunałem zaapelował do prezydenta o „zrobienie wszystkiego, co jest w granicach jego uprawnień”, „żeby to zostało zatrzymane”.

Prezydent Nawrocki leciał z wizytą państwową do Senegalu. Nad południową Hiszpanią polecił zawrócić samolot: „W takim momencie Prezydent musi być w Polsce”.

Około godz. 1 Nawrocki wszedł do budynku Trybunału razem z Pierwszym Prezesem Sądu Najwyższego Zbigniewem Kapińskim. Doszło do szarpaniny. Nagranie zostało opublikowane, ale relacje o tym, co się stało, są rozbieżne:

• sędzia Maciej Berek napisał, że prezydent „wybrał ścieżkę fizycznej konfrontacji z sędzią TK Anną Korwin-Piotrowską”;
• przedstawiciele prezydenta twierdzili, że to sędziowie naruszyli nietykalność prezydenta.

Nie ma informacji o rannych.

Według relacji mediów prezydent powiedział sędziom: „Nie jesteście sędziami Trybunału Konstytucyjnego i przejmujecie ten budynek nielegalnie”.

Około godz. 5 Nawrocki opuścił budynek. W jego oświadczeniu, odczytanym przez szefa Gabinetu Prezydenta Pawła Szefernakera, stwierdzono: „Tej nocy doszło do naruszenia porządku konstytucyjnego RP i siłowego przejęcia konstytucyjnego organu państwa”. Prezydent zażądał, by siły skierowane przez rząd opuściły teren Trybunału, i – powołując się na zagrożenie bezpieczeństwa wewnętrznego Polski – zwołał pilne konsultacje z udziałem przedstawicieli sił parlamentarnych.

Premier Donald Tusk napisał na platformie X, że przywracanie rządów prawa jest „naszym obowiązkiem”: „Po latach pisowskiego bezprawia to proces trudny, czasem bolesny i wymaga zdecydowanego działania. Innej drogi nie ma”.

Ze stanowisk zrezygnowali dwaj ambasadorowie: Paweł Soloch w Rumunii oświadczył, że „w związku z faktem próby sprzecznego z prawem przejęcia TK” nie widzi możliwości dalszego pełnienia funkcji, a Jakub Kumoch w Chinach ustąpił, powołując się na wydarzenia w kraju. Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego Kapiński już wieczorem 30 października napisał w oświadczeniu, że „w demokratycznym państwie prawnym Policja nie może być narzędziem urzeczywistniania woli politycznej aktualnie rządzących”.

2015. Odchodząca większość Platformy Obywatelskiej (PO) w Sejmie wybrała pięciu sędziów Trybunału – trzech na miejsca zwalniające się w listopadzie i dwóch na miejsca, które miały się zwolnić dopiero w grudniu, już po zebraniu się nowego Sejmu. Nowy rząd PiS i prezydent Andrzej Duda nie uznali tych sędziów i wybrali pięciu własnych. W grudniu Trybunał orzekł, że trzech sędziów wybranych przez PO zostało wybranych zgodnie z prawem, a dwóch – nie. Duda nie odebrał jednak ślubowania od żadnego z tej trójki.

Ten szczegół często umyka: na początku sporu obie strony działały w sposób wątpliwy. PO próbowała obsadzić miejsca, które jeszcze nie były wolne; PiS odpowiedziało, obsadzając także te, na które wybór był zgodny z prawem.

2016–2023. Rząd PiS odmawiał publikacji niewygodnych dla siebie wyroków Trybunału, a Komisja Europejska wszczęła procedurę dotyczącą praworządności. W 2021 r. Europejski Trybunał Praw Człowieka w sprawie Xero Flor przeciwko Polsce orzekł, że skład Trybunału z udziałem sędziego powołanego niezgodnie z prawem nie jest „sądem ustanowionym ustawą”. W tym samym roku Trybunał uznał część przepisów Traktatu o UE za niezgodne z polską konstytucją.

2024. Po wyborach w 2023 r. władzę objęła koalicja Tuska. 6 marca Sejm przyjął uchwałę, w której uznał powołanie kilku sędziów i kierownictwa TK za dokonane z naruszeniem prawa. Rząd przestał publikować i wykonywać wyroki Trybunału i odmawiał obsadzania wakatów po sędziach, którym kończyły się dziewięcioletnie kadencje. W grudniu prezesem TK został Bogdan Święczkowski, w czasach rządów PiS wysoki rangą funkcjonariusz prokuratury.

18 grudnia 2025 r. W sprawie C-448/23 Komisja przeciwko Polsce, Trybunał Sprawiedliwości UE w całości uwzględnił skargę Komisji. Uznał, że polski Trybunał Konstytucyjny nie spełnia wymogów niezawisłego i bezstronnego sądu ustanowionego uprzednio ustawą, a jego orzeczenia z 2021 r. naruszyły zasadę pierwszeństwa prawa UE. Rząd Tuska nie kwestionował naruszenia.

W marcu koalicja zaczęła obsadzać wakaty. Do października Sejm wybrał ośmioro sędziów, co teoretycznie daje wybranym przez Sejm większość w piętnastoosobowym Trybunale.

Polska ustawa wymaga, by sędzia Trybunału złożył ślubowanie „wobec Prezydenta”. Prezydent Nawrocki, wybrany w 2025 r. z poparciem PiS, odebrał ślubowanie od trojga z nich, ale od pięciorga nie – kwestionując tryb wyboru i kwalifikacje kandydatów. Pięcioro złożyło ślubowanie bez udziału prezydenta i przesłało je do Kancelarii Prezydenta. Święczkowski nie dopuścił ich do orzekania.

W kolejnych miesiącach:

• Maj. Europejski Trybunał Praw Człowieka zarządzeniem tymczasowym nakazał dopuszczenie czworga sędziów do orzekania. Święczkowski odpowiedział, że ETPC nie ma w tej sprawie jurysdykcji. Trybunał orzekł później, że prezydent nie ma obowiązku odbierania ślubowania od sędziów wybranych przez Sejm.
• Wrzesień. Prokuratura postawiła zarzuty dyrektor Kancelarii Trybunału i szefowi ochrony TK w związku z uniemożliwianiem nowym sędziom objęcia stanowisk. Oboje nie przyznali się do winy, a Trybunał nazwał zarzuty zastraszaniem. Święczkowski z kolei wszczął postępowania dyscyplinarne wobec trojga sędziów, od których prezydent odebrał ślubowanie, ale którzy w geście solidarności z niedopuszczonymi kolegami bojkotowali Zgromadzenie Ogólne.
• Październik. Ślubowanie bez udziału prezydenta złożył także Maciej Berek, były urzędnik rządu Tuska. Kancelaria Prezydenta kwestionuje, czy ma on wymagane ustawą doświadczenie zawodowe; Berek twierdzi, że przedstawił dokumenty.
• Przez kilka tygodni przed 30 października zwolennicy PiS utrzymywali obozowisko przed siedzibą Trybunału, by nie dopuścić do wejścia nowych sędziów.

Zgody nie ma nawet wśród prawników przychylnych rządowi. Profesor prawa, konstytucjonalista Marcin Matczak, wieloletni krytyk reform PiS, napisał na platformie X, że podstawa prawna do odsunięcia prezesa TK „jest nieistniejąca z miliona powodów”: minister sprawiedliwości sprawuje nadzór nad sądami powszechnymi, a nie nad Trybunałem. Z kolei były prezes TK Jerzy Stępień powiedział „Rzeczpospolitej”: „Teoretycznie widzę formalne podstawy prawne do wydania takiego zarządzenia przez sędziego najstarszego stażem. Nie chcę jednak przesądzać tego w tej chwili, bo sytuacja wymaga dogłębnej analizy”.

Właśnie dlatego tego kryzysu nie da się rozwiązać w zwykły sposób. Każda ze stron może wskazać rzeczywiste naruszenie po drugiej stronie. A jedynym organem, który mógłby rozstrzygnąć spór, jest ten, o który spór się toczy. O wnioskach immunitetowych Żurka zdecyduje Trybunał – tylko który?

Łotewska ustawa o Sądzie Konstytucyjnym przewiduje podobną procedurę:

• sędziów zatwierdza Saeima (art. 4 ust. 1);
• ślubowanie „przyjmuje Prezydent Państwa” (art. 5 ust. 1);
• „sędzia Sądu Konstytucyjnego rozpoczyna pełnienie obowiązków po złożeniu ślubowania (uroczystego przyrzeczenia)” (art. 5 ust. 2).

Wyjątkiem są sędziowie, którzy złożyli już ślubowanie jako sędziowie innego sądu – nie składają go ponownie i rozpoczynają pracę od razu po zatwierdzeniu (art. 5 ust. 3). Prezesa i wiceprezesa Sądu wybierają sami sędziowie spośród siebie na trzy lata (art. 12).

Nie oznacza to, że Łotwie grozi polski scenariusz. Formalnie jednak w naszym systemie istnieje to samo miejsce, w którym Polska doszła do impasu: moment między decyzją parlamentu a przyjęciem ślubowania przez prezydenta. Dotąd nie było to na Łotwie problemem, bo żaden prezydent nie użył ślubowania jako weta.

Polskie doświadczenie pokazuje, że instytucje chroni nie tylko litera prawa, lecz także gotowość polityków do szanowania granic, których nigdy nie trzeba było zapisywać w ustawie. Gdy tej gotowości zabraknie, okazuje się, że prawo chroni mniej, niż sądziliśmy.

• 3 listopada. Zgromadzenie Ogólne Sędziów TK zwołane przez Korwin-Piotrowską. Według niej w porządku obrad są budżet Trybunału na 2027 r. i pięć wniosków immunitetowych; Święczkowski będzie mógł złożyć wyjaśnienia.
• 3 listopada, godz. 15:00. Prezydent zwołał niejawne posiedzenie Rady Bezpieczeństwa Narodowego. Według doniesień medialnych tematem ma być stała baza wojsk USA w Polsce, a nie Trybunał. O zwołanie Rady w sprawie TK apelował Sławomir Mentzen (Konfederacja).
• Pilne konsultacje prezydenta z siłami parlamentarnymi – zapowiedziane rano 31 października „na dziś”, bez podania godziny; w chwili publikacji nie było publicznie wiadomo, czy się odbyły i z jakim wynikiem.
• Wnioski o uchylenie immunitetów Święczkowskiego i Sochańskiego.

• Co przyniosły konsultacje prezydenta z siłami parlamentarnymi i kto w nich uczestniczył.
• Czy i jak zareagowała Komisja Europejska. Przed publikacją nie znaleźliśmy oficjalnego stanowiska Komisji.
• Czy Zgromadzenie Ogólne 3 listopada się odbędzie i których sędziów każda ze stron uzna za jego członków.
• Co dokładnie wydarzyło się podczas szarpaniny w budynku Trybunału – relacje obu stron się różnią, a opublikowane nagranie pokazuje tylko część zdarzenia.
• Dokładne liczby: we wrześniu media pisały o sześciorgu sędziach wybranych w marcu i czworgu, od których nie odebrano ślubowania; w październiku – o ośmiorgu wybranych w tym roku i pięciorgu bez ślubowania (łącznie z Berkiem). W artykule przyjęto najnowsze dane.