I wtedy okazało się

W rosyjskojęzycznym internecie można znaleźć dowcip o przywódcach Związku Radzieckiego. Jego autor jest nieznany, a niektóre daty są w nim pomylone. Przytaczamy go własnymi słowami — z poprawnymi faktami.

Kiedy w 1924 roku zmarł Lenin, okazało się, że drugi człowiek w partii, towarzysz Trocki, jest frakcjonistą. Stalin wraz z Zinowiewem i Kamieniewem odsunął go na bok. Potem okazało się, że opozycją są także Zinowiew i Kamieniew, i w 1927 roku Stalin wraz z Bucharinem wyrzucił ich z partii razem z Trockim. W 1929 roku Trockiego wydalono z ZSRR.

Wkrótce okazało się, że Zinowiew i Kamieniew to nie tylko opozycja, ale wrogowie. W 1936 roku ich rozstrzelano; NKWD kierował wówczas Gienrich Jagoda. W 1938 roku na jednej ławie oskarżonych zasiedli Bucharin i sam Jagoda — teraz już w rękach Jeżowa. W 1940 roku rozstrzelano Jeżowa, bo okazało się, że on także jest zdrajcą. Jego miejsce zajmował już Beria.

Po śmierci Stalina okazało się, że zdrajcą jest Beria. Chruszczow doprowadził do jego aresztowania z pomocą marszałka Żukowa, a w grudniu Berię rozstrzelano. W 1956 roku okazało się, że sam Stalin stworzył kult jednostki i karał niewinnych. W 1957 roku okazało się, że grupą antypartyjną są Mołotow, Malenkow, Kaganowicz „i Szepiłow, który się do nich przyłączył”. Żukow pomógł wtedy Chruszczowowi. Cztery miesiące później okazało się, że Żukow jest „politycznie nieudolny” i „skłonny do awanturnictwa”. W 1961 roku Stalina wyniesiono z mauzoleum.

W 1964 roku Breżniew wysłał Chruszczowa na emeryturę i wkrótce okazało się, że Chruszczow był winny „woluntaryzmu”. Po śmierci Breżniewa okazało się, że jego epoka była „zastojem”. Andropow i Czernienko nie zdążyli okazać się niczym. Potem przyszedł Gorbaczow i okazało się, że wrogami byli wszyscy. Potem ZSRR się rozpadł i dla wielu okazało się, że zdrajcą jest Gorbaczow.

Dowcip wrzuca wszystkie „okazało się” do jednego worka, a to nie do końca uczciwe. W 1956 roku to, co okazało się o Stalinie, było prawdą: jego ofiary były prawdziwe. Sens dowcipu jest inny. W Rosji prawda o władcy przychodzi dopiero wtedy, gdy nie może on już nikogo ukarać.

Potem przyszedł Jelcyn. 31 grudnia 1999 roku powiedział w telewizji: „Dziś, w ostatnim dniu odchodzącego stulecia, podaję się do dymisji”. Swoje obowiązki przekazał premierowi Władimirowi Putinowi.

A tym razem o tym, który odszedł, nie okazało się nic — zadbano o to na piśmie. Tego samego dnia, jednym ze swoich pierwszych dekretów, Putin ustanowił, że prezydent, który przestał wykonywać swoje uprawnienia, korzysta z nietykalności: nie można go pociągnąć do odpowiedzialności karnej, zatrzymać, aresztować, przeszukać ani przesłuchać. Pierwszego dnia nowy władca złożył podpis pod gwarancją, że o starym nic się nie okaże.

Jedyne, co się „okazało”, dotyczyło samej epoki. Lata dziewięćdziesiąte stały się czasem niestabilności, na którego tle lata Putina wyglądały jak porządek. W 2011 roku prezydent Dmitrij Miedwiediew, odpowiadając działaczowi partyjnemu, powtórzył jego słowa o „dzikich latach dziewięćdziesiątych”.

Miedwiediew był na Kremlu dlatego, że Putin nie mógł sprawować trzeciej kadencji z rzędu. 24 września 2011 roku na zjeździe Jednej Rosji okazało się, że Miedwiediew jedynie pilnował miejsca dla Putina. Putin powiedział: „…porozumienie co do tego, co robić, czym się zajmować w przyszłości, zostało między nami osiągnięte dawno, już kilka lat temu”. Miedwiediew sam zaproponował Putina na kandydata.

2 marca 2017 roku Fundacja Walki z Korupcją Aleksieja Nawalnego opublikowała film „Nie mówcie na niego «Dimon»” (dosłownie „On wam nie Dimon”) o majątkach, które fundacja łączy z Miedwiediewem. 26 marca w całym kraju na ulice wyszły dziesiątki tysięcy ludzi; w samej Moskwie zatrzymano ponad tysiąc osób. Miedwiediew odpowiedział 4 kwietnia, nie wymieniając ani filmu, ani Nawalnego: wszystko to zrobiono „na zasadzie kompotu” — „biorą różny mętny osad, zbierają wszelkie bzdury”. 9 czerwca 2021 roku Moskiewski Sąd Miejski uznał fundację za organizację ekstremistyczną.

7 czerwca 2022 roku Miedwiediew, już jako wiceprzewodniczący Rady Bezpieczeństwa, napisał: „Nienawidzę ich. To bękarty i wyrodki. Chcą śmierci dla nas, dla Rosji”. Kim są „oni”, nie napisał.

W radzieckim dowcipie zdrajca był zawsze na górze: drugi człowiek, poprzedni przywódca. W Rosji Putina zdrajców szuka się na dole.

18 marca 2014 roku, w przemówieniu o aneksji Krymu, Putin pytał, co mają na myśli zachodni politycy, gdy grożą Rosji problemami wewnętrznymi — czy chodzi im o „działania jakiejś piątej kolumny – różnej maści «narodowych zdrajców»”. 16 marca 2022 roku, trzy tygodnie po inwazji na Ukrainę, powiedział, że naród „zawsze zdoła odróżnić prawdziwych patriotów od szumowin i zdrajców i po prostu wypluje ich jak muszkę, która przypadkiem wleciała do ust”. W październiku 2026 roku rejestr „agentów zagranicznych” liczy ponad 1270 wpisów.

Na górze „okazuje się” rzadziej. Dwa przypadki pokazują, jak to się dzieje.

24 czerwca 2023 roku, w dniu buntu Grupy Wagnera, Putin powiedział: „To, z czym się zetknęliśmy, to właśnie zdrada”. I jeszcze: „To cios w plecy naszego kraju i naszego narodu”. Nie wymienił z nazwiska Jewgienija Prigożyna. 23 sierpnia w obwodzie twerskim rozbił się samolot, na którego liście pasażerów był Prigożyn. Następnego dnia Putin nazwał go „utalentowanym człowiekiem”, który popełnił w życiu „poważne błędy”. W październiku, powołując się na szefa Komitetu Śledczego, powiedział, że w ciałach ofiar znaleziono fragmenty granatów ręcznych i że „nie było zewnętrznego oddziaływania na samolot”.

W kwietniu 2024 roku okazało się, że w Ministerstwie Obrony kradną. 23 kwietnia zatrzymano wiceministra Timura Iwanowa pod zarzutem przyjmowania łapówek; w maju — kilku kolejnych generałów. W lipcu 2025 roku Iwanowa skazano na 13 lat za sprzeniewierzenie i pranie pieniędzy; sprawę łapówkarską sąd zaczął rozpatrywać w kwietniu 2026 roku. O samym ministrze, Siergieju Szojgu, nic się nie okazało. 12 maja 2024 roku mianowano go sekretarzem Rady Bezpieczeństwa.

A Gorbaczow, na którym dowcip się kończy, zmarł 30 sierpnia 2022 roku. 1 września Putin złożył kwiaty w szpitalu, ale na pogrzeb 3 września nie przyszedł. Jego sekretarz prasowy Dmitrij Pieskow wyjaśnił, że „harmonogram pracy prezydenta nie pozwoli” mu na to.

Zasada dowcipu jest prosta: prawda o władcy wychodzi na jaw dopiero, gdy go zabraknie. Na tego, kto mówi ją za jego rządów, są w Rosji inne słowa — agent zagraniczny, ekstremista, zdrajca.

Nasze śledztwo dziennikarskie „Vai Krievijas impērija brūk? Viņi brīdināja. Neviens no viņiem nav dzīvs” (po łotewsku) przedstawia cztery osoby, które powiedziały to w porę.

W 1995 roku Dżochar Dudajew powiedział, że Rosja jest „Kartaginą, która musi zostać zniszczona” — albo musi stać się państwem „przestrzegającym ustaw i praw”, albo zniknąć z mapy historii. Zginął w 1996 roku, jeszcze za Jelcyna — według najbardziej rozpowszechnionej wersji w rosyjskim ataku rakietowym.

W 2004 roku Anna Politkowska napisała, że Putin „nie zdołał zabić w sobie radzieckiego podpułkownika KGB”. Zastrzelono ją 7 października 2006 roku, w dniu urodzin Putina.

31 stycznia 2015 roku Borys Niemcow napisał: „Prawda jest taka, że Putin to wojna i kryzys”. Zastrzelono go miesiąc później, 27 lutego, na moście obok Kremla.

W filmie dokumentalnym „Nawalny” (2022) Aleksieja Nawalnego zapytano, jakie przesłanie zostawiłby, gdyby go zabito. Odpowiedział: „Nie poddawajcie się, nie róbcie tego, nie wolno się poddawać. Jeśli to się stało, to znaczy, że jesteśmy w tej chwili niezwykle silni, skoro postanowili mnie zabić”. Zmarł 16 lutego 2024 roku w więzieniu za kołem podbiegunowym.

Zleceniodawcy zabójstw Politkowskiej i Niemcowa nie stanęli przed sądem, a Europejski Trybunał Praw Człowieka stwierdził, że Rosja nie szukała ich na poważnie. W sprawie śmierci Nawalnego pięć europejskich rządów jest przekonanych, że został otruty; rosyjski Komitet Śledczy odmówił wszczęcia sprawy karnej.

W ZSRR „okazało się” przychodziło po władcy. W Rosji Putina ten, kto w porę sprawia, że coś „się okazuje”, nie przeżywa władcy.

Putin urodził się 7 października 1952 roku. W tym miesiącu skończył 74 lata. Jego kadencja kończy się w maju 2030 roku, a poprawki do konstytucji z 2020 roku pozwalają mu kandydować jeszcze raz, na kadencję kończącą się w 2036 roku. Będzie miał wtedy 83 lata. Po odejściu z urzędu przysługuje mu nietykalność, zapisana teraz w samej konstytucji (art. 92¹) — podobna do tej, której w 1999 roku, pierwszego dnia, udzielił Jelcynowi.

Z zewnątrz system wygląda stabilnie. W wyborach do Dumy Państwowej we wrześniu 2026 roku Jedna Rosja zdobyła 349 z 450 mandatów.

To, co następuje dalej, to ocena i prognoza redakcji, a nie fakty.

Władza tego rodzaju nie potrafi sama siebie przekazać. Kilku nowych przywódców Związku Radzieckiego uzasadniało swoją władzę tym, co „okazało się” o poprzedniku. Putin zatrzymał ten cykl dekretem i konstytucją — ale tylko na czas własnego życia. Gdy go zabraknie, ktoś znów będzie musiał powiedzieć, co się okazało. A wtedy trzeba będzie odpowiedzieć także na pytanie, dlaczego zabito tych, którzy powiedzieli to w porę.

Właśnie tam zaczyna się koniec imperium. Nie Rosji, lecz imperium — państwa, które siłą trzyma swoich sąsiadów i inne narody.

Nasza prognoza.

1. Rosja jako państwo i naród przetrwa. Spośród analityków, których cytowaliśmy w naszym śledztwie, tylko Janusz Bugajski spodziewa się rozpadu Federacji Rosyjskiej w najbliższych latach. Nie widzimy podstaw, by go przewidywać.
2. Początkiem końca imperium jest moment sukcesji — najprawdopodobniej między 2030 a 2036 rokiem albo wcześniej, jeśli Putin odejdzie szybciej.
3. Sam koniec potrwa lata, nie dni. Od śmierci Breżniewa do końca ZSRR minęło dziewięć lat, a od dojścia Gorbaczowa do władzy — niespełna siedem. Jeśli Rosja pójdzie podobną drogą, imperium w postaci, jaką znamy dziś, do połowy lat czterdziestych XXI wieku przestanie istnieć.

W 1969 roku Andriej Amalrik pytał, czy Związek Radziecki przetrwa do 1984 roku. Trafnie przewidział wynik, ale nie czas. My również możemy pomylić się co do czasu.

Ostatnia linijka dowcipu nie została jeszcze napisana. Znany jest tylko jej początek: „Gdy Putina zabrakło, okazało się, że…”